OSMANLI / TÜRKİYE İLİŞKİLERİNDE KÜRDLERİN “ ÖZERKLİĞİ”

2208

Bahoz ŞAVATA

Osmanlılar ile Kürd Beylerinin İttifakı

İslam ülkelerinde özerklik güçlü bir hanedanın denetiminde kalmaktı ve sistem olarak bölgedeki Hanedan yönetiminde olan imparatorluk olan devletlerde bir genellikti. Kürdistan Beyleri de özerk olarak daha önce 15. yüzyılda sırasıyla her ikisi de Sünni Türkmen hanedanları olan Karakoyunlular ve Akkoyunluların egemenliğinde yaşamıştı. Fakat Osmanlı İmparatorluğu ile anlaştıktan sonra yerel otoriter Kürd Beyleri daha sistematik özerk düzeninde yaşadılar.

Güç yarışında Osmanlı Sultanı Fatih Sultan Mehmed’in 1473’te Otlukbeli’nde yendiği Akkoyunluların sonunu 1501’de Şii Safevilerin dini lideri Şah İsmail getirmişti.  Osmanlı ve Safevî Devletleri (Devlet-i Safevîyye, MS 1501-1722) arasında kalan Kürdistan topraklarında özellikle Sünni Kürd Beyleri bölgesel ilişkilerinde bu karmaşık dönemde siyasal bir tercih yapmakla karşı karşıya kaldılar. Çünkü bölgede Safevi Devleti’nin siyasal baskısı yükselmişti. Fakat bu baskı yeni bir nitelik taşıyordu. Mezhepçilik de artık bir tercih meselesiydi.

Safevi Şahı İsmail, Kürdistan’da; 1503’te Hemadan’ı, 1507’de Van’ı, Erciş ve Ahlat’ı ve Bitlis’in Kürt hâkimi Şeref Han’ı kendisine bağlamıştı. Diyarbakır’a atadığı adamı, Musul ve Cizre’de kan dökerek Safevi egemenliğini Kürdistan’da iyice pekiştirmişti. Diğer yandan Anadolu’da Amasya-Tokat havzasına uzanan Safevi baskısını Anadolu Kızılbaş Türkmenleri üzerinden bir iç tehdit olarak da Osmanlılar da kendi üzerlerinde hissetmeye başladı.

Bunun üzerine 11 Kürt Miri Şah İsmail’e bağlılıklarını bildirmek üzere şahın bulunduğu Hoy şehrine gitmişlerdi. Ama Şah İsmail, Şialığı benimsemeyen bu beylerin sekizini hapse attırmıştı. Bu gelişmeler karşısında Osmanlıların amacı Şia Safeviler ile Sünni Osmanlı devleti arasında Sünni Kürtlerden bir duvar örmekti.

Kürd asıllı önceleri Akkoyunlu Sultan Yakup’un özel kâtibi sonra Osmanlı devleti adamı olan İdris-i Bitlisî, Safeviler ile Osmanlı arasında seçim yapmakta zorlanan Sünni Kürt beylerini ikna etmekle görevlendirildi. Nitekim bu gelişmeler karşısında Sünni 28 Kürd beyi, Osmanlı Padişahı Yavuz Sultan Selim ile İdris-i Bitlisi’nin aracılığı ile bir antlaşma yaptı. Bu antlaşma Safevî Devletine karşı yapılmıştı. “Muhtemelen 1514’ün başında, İdris-i Bitlisî ile 28 Kürt beyi Amasya’da bir araya geldi. İddiaya göre İdris-i Bitlisî yanında Yavuz’un mühürlediği, boş beratlar, bayraklar, hediyeler götürmüştü. İdris-i Bitlisî, beratları ihtiyaca ve talebe göre doldurmaya izinliydi.”*1. Bir yerde Sünni Kürd beyleri Sünni Osmanlı ile işbirliğine gitti. Kürd Şia ve Reaye Haq (Kızılbaş) beyleri (başta Dersim ve Erdalan beyleri) ise önceleri Şia Safevî Devleti ile birlikte olmuştular.

Sünni Kürd beyleri ile yapılan“Amasya Anlaşması” ittifakı ilk sınavını Çaldıran Savaşı’nda verdi. Osmanlıların yanında savaşan Kürt ileri gelenleri, bölgedeki etkinliklerini yeniden tesis ettikten sonra Diyarbakır’ı Safevilerin kuşatmasından kurtarmak için harekete geçtiler. Bilhassa Atak kalesi ile Eğil ve yöresinin hâkimi Kasım Bey, Diyarbakır’ın kurtarılmasında çok büyük yararlıklar gösterdi. *2.. İstanbul’dan gönderilen Karaman Beylerbeyi Hüsrev Paşa’nın kuvvetleriyle takviye edilen bu Kürt birlikleri, Kara Han’ın birlikleriyle Kızıltepe yakınlarında Osmanlıların Koçhisar dediği mevkide karşılaştı. 1516’nın Nisan’ında Kara Han yenildi. Bunun ödülü olarak, aynı yıl kurulan Diyarbakır merkezli Arap Kazaskerliği’ne İdris-i Bitlisî atandı ancak bu görev kısa sürdü.*3.

Osmanlı Devleti ve Kürd Özerk İdareleri

Osmanlı-Kürd Beylerinin işbirliği sonucu idari taksimat yapıldı. Kürdistan’da yer alan bazı Kürd beylikleri idari olarak bir kaçı “Hükümet”, bazıları “Ocağı kendi mülkünde Sancak” ve göçer olan büyük Kürd aşiretlerin de “Mirlik Kethüdalıkları yeni yerel idari birimler olarak örgütlendi. Bu idari birimler günümüz tanımı ile Osmanlı Devletine bağlı özerk kabul edilen idari birimlerdi. Osmanlı Devleti’ne ise, Kürdistan’da bazı Eyalet ve Liva (Kazalar) “kılıç hakkı” olarak onların yönetimine bırakıldı. Özellikle etnik olarak karışık yerler (Ermeni, Asuri, Rum, Arap, Türk ve Kürd) daha çok Osmanlı idaresine “Has Sancak” olarak bırakılmıştı. Bunlardan Erzurum, Van ve Diyarbakır Osmanlı Devleti’ne Eyalet Has Sancakları oldular. İdari birimlerin özellikle şehirlerdeki idari konumunun kime ait olacağına dair tespitte, yapılan taksimatta bu şehirlerin nüfusunu oluşturan halkların etnik ve dini konumlanması, sonucu belirlemiş görünür. Şehirlerdeki güçlü kadim hanedan temsilleri ve özellikle bölge adına savaşlarda baskın aşiretler beyleri ayrıca bu paylaşımda belirleyici etmen olduğu anlaşılır.

Doğrudan doğruya idare olunan 1518’de tutulan ilk Osmanlı tahrir defterinde Diyarbekir eyaletinin Osmanlı’nın doğrudan denetiminde olan 12 Has Sancağı kayıtlıdır. Bunlar Amid, Mardin, Sincar (Tel’afer ve Hateniye dahil), Çemişgezek, Kiğı (batı Bingöl), Siverek, Çermik, Ergani, Harput, Arapkir, Urfa, Birecik. İdaresi Ocaklık Kürd Sancağı şeklinde 8 sancak ise Atak, Pertek, Tercil, Çapakçur, Çermik, Sağmen, Kelap, Mihrani idi. Yerli Kürd Beylerince idare edilen ve yönetimi babadan oğla geçen 5 Hükümet Kürd Sancağı şunlar idi: Eğil, Palo, Cizre, Hazro, Genç. Bunlar dışında zeamet ve tımar sahibi Mirlik aşiret beyleri de vardı. Devlete ait zeamet ve tımar sahipleriyle bu aşiret ashabı 4017 kılıç olup cebelleriyle beraber 18 bin kişilik seferi bir kuvvet teşkil ederdi. Ayrıca ulufeli yerli kulu askeri de bulunurdu. *4.

Dersim Beyleri kendilerini Reaya Haq (Alevi-Kızıbaş) kabul edip, Şii olan Safevî Devleti’nden zamanla ayırdılar. Onlar da Osmanlı Devleti ile anlaştılar. Hükümet idarelerini kurdular. Bu nedenle Dersim Reaya Haq (Kızılbaş) inancında alan bölge Kürdleri Şia’lığa geçmediler. Daha sonra Dersim Beyi Pir Hüseyin Beyi ile Osmanlı ile anlaşıp Ocaklık-Hükümet oldu. Daha sonra Kanuni Sultan döneminde Pir Hüseyin’in ölümü üzerine onun çocukları arasında bu topraklar paylaşıldı. Kanuni Sultan Sülayman bölgeyi Çemisgezek, Mazgird, Pertek ve Sagman Sancaklarına ayırıp valilikleri Pir Hüseyin Bey’in oğullarına verdi.

Bölgedeki idare tarzı yapılan antlaşmaya göre şu şekilde şekillenmişti: Kürd Hükümet Sancaklarında Osmanlı Has Sancaklarında olan  tımar sistemi uygulanmazdı. Sancak gelirinin tamamı idareci olan beylere aitti. Yalnız Hükümet Beyi, “Salname” adı altında önceden belirlenen yılda bir kere olmak üzere vergiyi Eyalet valisine verirdi. Bölgede olası savaşlarda kendi Eyalet Valisi’nin yanında ordusu ile yer alırdı. Fakat savaşta yer almak bir keyfiyetti. Yurtluk-Ocaklık Kürd Bey Sancaklarında ise tımar sistemi uygulanabilir. Yine Hükümet ocaklarında idare tamamen Beyin ataması ile oluşurken, Sancak ocaklarında Kadı ve İmam Eyalet merkezi Has Sancak tarafından atanırdı. Osmanlı döneminde önceleri Kürd kökenli valiler Eyaletlere atanırdı. Daha sonra merkezden daha çok devşirme valiler gönderilirdi.

Sonuçta Kürdler kavim olarak Osmanlılardan ayrı durmakla birlikte idari olarak Osmanlı Devleti’nin Avrupa kıtasında özerk olan bir Eflak-Boğdan bölgesi gibi, Diyarbakır Eyaletine daha çok bağlı özerk ocaklar olarak doğuda Osmanlı Devleti’nin özerk bölgesiydi.*5.

Osmanlıya bağlı özerk bölge toprakları Osmanlı-Kürd beylerinin ortaklıkları sonucu zamanla genişledi. Mc Dowall, 1630″ların ortalarında İran’a yapılan bir Osmanlı seferinde Hakkari ve Mahmudi Kürtlerinin ana ordunun önünde yer aldığını, Bitlis”ten gelen piyadelerin ise arka birlikleri oluşturduğunu belirtiyor. Ocaklık sancakların sayısı zamana göre değişmektedir. Özellikle savaş dönemlerinde aşiretlerin devlete bağlılığını artırmak için ocaklık sancakların sayısı artırılmıştır. Sasaniler bağlı Şii Erdalan Kürd Beyliği hariç, tüm Kürdistan Osmanlıya çeşitli özerk yönetimler –Ocaklık Hükümet, Paşalık, Liva ve Sancak olarak katılmıştı. Osmanlıya bağlı Kürd Beylerine ait Hükümet, Paşalık, Liva ve Sancak sayısı arttı. Kürdistan yine geçmiş tarihte olduğu gibi İran devletlerine karşı bu dönemde ara özerk yönetimlere sahip tampon bir bölge olmuştu. Bu durum İran ile yapılan Kasrı- Şirin Antlaşması (17 Mayıs 1639) ile katileşti. Fakat daha sonraki yıllarda Kürdistan üzerine çıkan İran/Safevi-Osmanlı Savaşları 1727 yılında  imzalanan “Hemadan Antlaşması” neticesinde Osmanlıların denetiminde yeni bir Kürd coğrafya oluştu. Kürdistan’ın doğu yakasındaki Nihavend, Kirmanşah ve Hemadan Kürd bölgeleri Safevilere bırakıldı. Böylece Kürdistan iki parçalı hale geldi.

Özerk Kürd Yönetimlerin Tasfiyesi

Sürekli gerileyen ve zayıflayan Osmanlı Devleti bu sorunlarına sürekli çare arar. Gözünü Kürdistan’da Kürd Hükümet ve sancaklarının gelirlerine diker. Osmanlı Devleti Avrupa’da gerilemeye başlayınca kendi bağlaşıkları olan özerk Kürd Hükümet ve Sancaklarından aldıkları “Salname” (yıllık) vergilerini artırmaya başladılar. Bu bakımdan Kürd Bitlis Hükümeti ile 1639 ve 1646’da vezirlik rütbesi ile Diyarbakır eyaleti valisi olan Osmanlı Has sancağı ve Diyarbakır Beylerbeyi Abaza Melik Ahmet Paşa arasındaki savaşlar uzun yıllara yayılır. Mesele, Bitlis Beyi’nin Hükümet Ocaklığındaki gelirlerini özellikle Hıristiyan unsurlardan aldıkları yıllık “kelle vergisini” az gösterme suçlaması ile başlar. Aslında Osmanlı Devleti mali zorluklarını aşmanın bir yolu olarak kendi gelirlerini artırmak için baskı yapmakta ve vergileri artırma yoluna gitmiştir. Bu baskılar özellikle Kürdistan’da ki Kürd Hükümetlerinde fazlası ile görülür. Osmanlı Devleti Kürdistan’da ki özerk yapıları bir biçimde tasfiye yoluna gitmeye başlar. Kürdistan’da en özerk idari yapılar Beylik Hükümetleridir. Öncelikle Kürd Hükümetlerin hüküm alanları daraltılır, Hükümetten Sancak konumuna düşürülen bölgelerde Osmanlı Has sancağının oluşması için özel önlemler alınır. Bu bölgelerde Osmanlı has sancaklarına bağlı yeni “Tımarlıklar” kurulmaya başlanır. 1690’ların sonlarına doğru Kürdistan’da önce nüfus ve iskân hareketlerine başlar. Adana ve Maraş bölgesinden getirilen Türkmen göçer aşiretleri Kürdistan şehirlerine ve ticari önemdeki yollar üzerine iskân ettirilir. Güçlü Kethüdalığı olan göçer Kürd aşiretleri batıda Konya Cihanbeyli, Ankara Polatlı, Haymana, Kulu ve Kırşehir bölgelerine ve güneyde Rakka’ya zorla göç ettirilir. Özellikle Osmanlı Has sancağı olan şehir ve kasabalarda merkezi yönetim güçlendirilir.

1800’lerde alınan önlemler Osmanlı Devleti için yeterli olmaz. Yenilik hareketlerine girişirler. Batı Avrupa devletlerinin gelişimini model olarak almaya çalışan Osmanlı Devleti, özellikle yükselen ve güçlenen devlet olan Fransa Devlet teşkilatı örneğinden hareketle merkezi idari devlet projelerine sarılır. Yapılan yeniliklerin merkezden uzakta bulunan valiler ve idareciler tarafından da benimsenmesi gerektiğine inanan II. Mahmut döneminde (1808-1839), Kürdistan’daki Kürd Beylik Hükümetlerini, Sancakları ve Mirlik Aşiretleri tasfiye etme girişimlerine askeri olarak batıdan doğuya doğru başlar. Osmanlı Devleti askeri hareketler sonrası Kürd özerk idarelerin tasfiyesi ile birlikte yeni merkezi idari sistemleri Kürdistan da yürürlüğe koymaya ve yeni yerel idareleri oluşturmaya çalışır. Bu kararlar Kürdistan’da onlarca Kürd direnişi olan savaşlara neden oldu.*7.

Botan beyliğinin askeri olarak tasfiyesinden sonra Osmanlı Devleti 1847 de Diyarbakır merkezli Kürdistan Eyaleti kurdu. Amaç yeni bir düzeni bu statü altında örgütlemekti. Bu girişim yirmi yıl sürdü. Sonra vaz geçildi. “Kürdistan” adı tekrar coğrafik bir ad olarak kullanıldı. Daha sonraki dönemlerde bu ad yerine “Şarki” tanımı getirildi.

Sömürgeci ve ilhakçı bu uygulamalar denebilir ki Kürdistan’da yeni idari sömürgeci devlet düzenin sağlanması için yeterli olmaz. Özellikle Sultan II. Abdulhamit döneminde Kürdistan’a yeni müdahaleler organize edilir. Bunlardan biri Kürd Sünni aşiretlerin Hamidiye Alayları altında organize edilmesidir. M.S. Lazarev, bu alayların kuruluş gerekçesini şöyle açıklamaktadır: “Hamidiye Alayları ile Kürtleri Rusya karşısında güçlü bir askeri siper, İran’a karşı saldırı aracı durumuna getirme amacı yanında önemli amaçlarından biri, Kürtleri Türk idari makamlarının sıkı gözetimi altında durmaya alıştırmaktı. Bununla birlikte, Hıristiyan ulusal azınlıkların, özellikle de Ermenilerin yükselen özgürlük hareketlerine karşı kullanmak amacıyla kuruldu.”*6.

Hamidiye Alayları sonrası izlenen gelişmeler, yeni Kürd milliyetçisi olan aydın grupların oluşumuydu. Eski Kürd özerk yapı sahibi Kürd hanedanlarının çocukları yeni Kürd milli aydınlarıydı. Onlar bey babalarının Osmanlı Devleti’nin sömürgeci politikalarına ve işgalci girişimlerine karşı koyuşları ile büyümüş ve gençliklerinde Orta-doğu’da gelişen yeni milliyetçi fikirler ile tanışmışlardı. Beylik ve hanedanlık hak mücadelesi olarak gelişen isyanlar yeni milliyetçi fikirler ile birlikte 20 yüz yılda Kürdistan’da Kürd Sorunu’nun somut olarak ortaya çıkmasına neden oldu. Bu tarihten itibaren Kürdlerin merkezi yönetime karşı talepleri ve tepkileri zamanla gelişecek olan Kürd milli düşüncesini oluşturdu. Bu perspektif altında milli Kürd örgütleri bu sürecin sonunda oluşmaya başladı.

Bu dönemde oluşan Kürd Aydınların ve Beylerinin öncülüğünde kurulan Kürdistan Teali Cemiyeti 30 Aralık 1918’de İstanbul’da kurulan ve doğu illerinde şubeleri açılan, bağımsız bir Kürt devleti kurulmasını amaçlayan öne çıkmış bir cemiyetti. Cemiyetin adı, Kürdistan yükselme derneği anlamına gelmektedir. Bu cemiyetin kurucuları arasında dikkat ile incelenirse eski özerk Kürd Beylik yönetici ailelerin çocuklarının olduğu görülür. Bu özellik Kürd meselesinin tarihselliğine delalettir. Kürdistan Teali Cemiyeti kurucu kadrosu da böyle bir künyeye sahiptir. Seyyid Abdulkadir Efendi, Hüseyin Şükrü (Baban) Bey, Dr. Mehmed Şükrü (Sekban) Bey, Muhiddin Nâmi Bey, Babanzâde Hikmet Bey, Kâmran Ali Bedirhan, Necmeddin Hüseyin, Reşid Ağa, Kadızâde M. Şevki, Arvasizâde Mehmet Şefik, Mehmet Mihrî, Emin Feyzi, Vanlı M. Selim Begi, Berzencizâde Abdülvâhid, Dr. Hamid Şakir, Lâv Reşid, Dr. F. Berho, Hakkarili Abdurrahim Rahmi, Yemlekizâde Aziz, Hetzanîzâde Kemal Fevzi.*8.

1.Dünya Harbinden yenik ayrılan Osmanlı Devleti özerk yönetim hakkında Sevr Antlaşması’nda ön görülen “Bağımsız Kürdistan Devleti” oluşumunun önüne geçmek için son olarak Kürdistan Teali Cemiyeti ile ilişkiler kurar. 22.Aralık.1918 tarihinde Hükümetteki Hürriyet ve İtilaf Fırkası ve Kürdistan Teali Cemiyeti arasında anlaşma imzalandı. Bu anlaşmayı cemiyet adına başkanı Seyyit Abdülkadir, üyelerinden Sait ve Mehmet Ali, Hürriyet ve İtilaf Fırkası adına ise Zeynel Abidin (Konya Mebusu), Vasıf (Karesi mebusu) ve Mustafa Sabri Efendi  imzaladılar. Anlaşamaya gereğince Kürt nüfusunun daha yoğun olduğu bölgelerde İslam Halifeliğine ve Osmanlı Saltanatına bağlı kalmaları kaydıyla Kürdlere özerk bir yönetim şekli tanınacaktı.*9. Osmanlı Devleti adına verilen sözde özerklik antlaşması için bir çaba gösterilmedi, tabi ki.

ğiTürkiye Devleti ile Kürdlerin Özerklik Müzakereleri

Benzer sözde özerklik yaklaşımı, Kürdistan’daki Kürd Teali Cemiyet şubelerinin tasfiyesi için Osmanlı Devleti’nin kurduğu “Şark-ı Müdafaa Hukuk Cemiyeti” programında yer alır. Hatta M. Kemal bu cemiyeti teşvik eder. Bu cemiyet Kürdistan’da “Kürdlere Özerklik vaat eden propagandaları ile Kürd beylerinin ve ileri gelenlerinin çoğunu aldatarak yanına çeker. Osmanlı Devletini zamanla dışlayan ve İstanbul Meclisinin taşınması ile oluşturulan Ankara Hükümeti, Osmanlı Hürriyet ve İtilaf Fırkası gibi Kürdlere özerk yönetimlerden yana olduğu yeni kabul ettiği anayasa ile kabul eder. 1. Meclisin kabul ettiği 20 Ocak 1921  anayasasının 10 ve 11. Maddelerinde yer alan kanunlara göre mahalli idarelerin özerkliği ön görülmüştü. Nitekim M. Kemal, İzmit’te 16-17 Ocak 1923’te bu doğrultuda düşünceler içeren beyanda da bulunmuştur. “Adım adım bütün memlekette ve geniş ölçüde doğrudan doğruya halk tabakalarının ilgili ve etkili olduğu ‘mahalli idareler’ kurulması iç ve dış siyasetimizin gereklerindendir. Kürtlerin oturduğu bölgelerde ise, hem iç siyasetimiz ve hem de dış siyasetimiz açısından adım adım mahalli bir idare kurulmasını gerekli bulmaktayız… Anayasa gereğince zaten bir tür yerel özerklikler oluşacaktır. O halde hangi livanın halkı Kürt ise, onlar kendi kendilerini özerk olarak idare edeceklerdir demektir… Şimdi TBMM hem Kürtlerin hem de Türklerin yetki sahibi vekillerinden oluşmuştur ve bu iki unsur bütün çıkarlarını ve kaderlerini birleştirmişlerdir. Yani onlar bilirler ki, bu ortak bir şeydir. Ayrı bir sınır çizmeye kalkışmak doğru olamaz.” *10.

Nitekim Ankara Hükümeti’nin savaş galibi İttifak Devletleri ile Lozan Antlaşması yapması sonucu Kürdlere özerklik tartışmaları da son bulur. Kürdistan Lozan Antlaşması ile artık dört parçaya bölünmüştür. Ankara’da savaş döneminin temsili olan 1. Meclis dağıtılır. Yukardan atamalı yapılan seçimler neticesinde oluşturulan yeni meclis ile 1924 Anayasası kabul edilir. Bu anayasaya göre artık Kürdistan yoktur, Türkiye vatandaşı olan herkes Türk’tür! Yeni Türkiye Devleti, Kürdlerin Türkleşmesi ve bölge idaresinin tamamıyla merkezi hükümetinin tasarrufu ve yönetimi üzerine şekillenmiştir. Açıkçası herhangi bir statü de getirilmediği için Kürdistan ve Kürdler yok sayılmıştır.

22.02.2016 /Meleti

NOTLAR:

1-Ayşe Hür, “ İdris-i Bitlisî:’Mevlana’ mı ‘iblis’ mi?” 30/09/2012-Radikal.

2-Tac-üt Tevarih c.4.s.250

3-Ayşe Hür, “ İdris-i Bitlisî:’Mevlana’ mı ‘iblis’ mi?” 30/09/2012-Radikal.

4- 1520 yılındaki bir Osmanlı belgesinde, “Eyalet-i Diyarbekir” başlığı altında 9 liva, bunların da altında 28 “Ekrad sancağı” (Kürt sancağı) sayılıyordu. 1526 yılına ait bir belgede ise, “Diyarbekir Vilayeti Livaları” başlığı altında önce 10 Osmanlı sancağı, sonra da Vilayet-i Kürdistan başlığı altında “Ekrad sancakları” denilen 17 sancak sayılmıştı. Diyarbekir eyaleti içindeki sancakların 35″i geçtiği; bunların 16″sının tımar düzenine tâbi klasik Osmanlı sancakları olduğu; kalanların ise “yurtluk-ocaklık” ve “hükümet” diye de tasnif edilen özerk Kürd yönetimli “Kürdistan vilayeti livaları” olduğu görülüyor. 1529 tarihine göre ise yukarıdaki sancaklardan başka Musul, Ane, Deyr-i Rahbe, Hasankeyf sancaklarının da Diyarbekir eyaletine bağlandığını ve böylece Diyarbakır’ın Osmanlı İmparatorluğu’nun en büyük eyaleti haline geldiğini görmekteyiz.

5- Kürdistan’da özerk yapılarda önceki idari temsil:

YÖNETİM            ADALET               GÜVENLİK          YÖNETİCİ

Hükümet            Kadı-Yerel: Mir tarafından atanır.            Fermande          Bey-Mirémiran

Sancak  Kadı-Osmanlı Has sancak tarafından atanır.        Fermande          Sancakbeyi-Mir

Aşiretlerde ve Büyük Köylerde Naib- Osmanlı Has sancak tarafından atanır.       Fermande          Kethüda-Aşiret Reisi/Mir

6- M.S. Lazarev,”Kürdistan ve Kürd Sorunu”  say. 151.

7- Bu dönem sonrası Osmanlı İmparatorluğun yeni politikasına tepki olarak zaman içinde ortaya çıkan Kürt isyanları tarihlerine ve yerlerine göre şöyle sıralanabilir:

  1. Babanzade Abdurrahman Paşa İsyanı (1806-1808, Süleymaniye)
  2. Babanzade Ahmet Paşa İsyanı (1812, Süleymaniye)

III. Zaza Aşiretleri İsyanı (1818-1820, Dersim)

  1. Revanduz Yezidi İsyanı (1830-1833, Hakkâri ve çevresi)
  2. Mir Muhammed İsyanı (1832-1833, Soran)
  3. Kör Mehmet Paşa İsyanı (1830-1833, Erbil, Musul, Şirvan)

VII. Garzan İsyanı (1839, Diyarbakır)

VIII. Bedirhan Bey İsyanı (1843-1847, Ciziré-Botan, Hakkâri ve çevresi)

VIIII. Yezdan İzzettin Şer İsyanı (1855, Bitlis)

  1. Bedirhan Osman Paşa İsyanı (1877-1878, Cizre ve Midyat)
  2. Şeyh Ubeydullah İsyanı (1880, Hakkâri ve Şemdinli)

XII. Emin Ali Bedirhan İsyanı (1889, Erzincan)

8-Şemdinan ailesinden, Şeyh Ubeydullah ve ahfadı Seyyit Abdulkadir (1851-1925), Kurucu     Başkan, Şeyh Ubeydullah’ın oğlu; Seyyit Mehmet, Şeyh Ubeydullah’ın oğlu; Seyyit Abdullah, Şeyh Ubeydullah’ın torunu; Seyyit Taha, Şeyh Ubeydullah’ın torunu.

Bedirhan Paşa ve ahfadı Mehmet Emin Ali (1851-1926), Bedirhan Paşa’nın oğlu; Süreyya (1883-1938), Mehmet Emin Ali’nin oğlu; Celadet  (1895-1951), Mehmet Emin Ali’nin oğlu; Kâmuran (1895-1978), Mehmet Emin Ali’nin oğlu; Mikdad Mithad Esved, Bedirhan Paşa’nın oğlu; Bedirhanzade Mehmet Ali, Bedirhan Paşa’nın oğlu; Bedirhanzade Hasan Nuri, Bedirhan Paşa’nın oğlu; Abdurrahman, Bedirhan Paşa’nın oğlu; Bedirhanzade Murat Remzi, Bedirhan Paşa’nın oğlu, Belediye eski Başmüfettişi; Halil Rami Bey, Bedirhan Paşa’nın oğlu, Malatya Mutasarrıfı Halil; Âsaf Bedirhan, Halil Rami Beyin (Malatya mutasarrıfı Halil) oğlu; Bedirhan Ali, Bedirhan Paşa’nın torunu, Homs eski Mutasarrıfı Mehmet Necip Paşa’nın oğlu.

Baban Aşiretinden; Babanzade Şükrü (Şükrü Baban) ; Babanzade Mustafa Zihni Paşa, Hicaz eski valisi; Babanzade Fuat Bey; Babanzade Hikmet Bey; Babanzade Aziz Bey; Babanzade Mahmut Bey.

Aydın ve Bürokrasi Zümresinden:

Diyarbakırlı  Cemil Paşa Ailesinden; Ahmet Cemilpaşa, Ekrem Cemilpaşa, Kadri Cemilpaşa.

Diğer bazı üyeler; Mevlanzade Rıfat, Ahmet Hamdi Paşa, Arvasizade Mehmet Şefik, Said Molla, Yusuf Ziya Koçoğlu, Mehmet Şükrü Sekban (1881-1960), Emekli Ferik Fuat Paşa, Emekli Ferik Ahmet Hamdi Paşa.

9- Turan, Şerafettin. “Türk Devrim Tarihi-2”  ( “Çoğunlukla Kürt kavimlerinin oturduğu memleketlerde siyaset yönünden İslam Halifeliğine ve Osmanlı Saltanatına bağlı kalmak koşuluyla, bütün halkın çoğunluğunca seçilen bir yönetimin başkanlığı altında özerk bir yönetime sahip olacaktır.”)

10-Bak. Mustafa Kemal, Eskişehir-İzmit Konuşmaları,1923, Kaynak Yayınları, 1999, s.103.