KÜRT SİYASİ TARİHİ ÖZETİ: OSMANLI-TÜRKİYE İLİŞKİLERİNDE KÜRDİSTAN

1413

Bahoz ŞAVATA

KADİM TARİHİN ÖZETİ

Doğu Aryan bir kavim kökenli olan Kürtler ve Farslar geçmişte henüz bir arada tek bir kavim iken birçok İmparatorluk kurmuşlardı. Med (Karkaşi), Pers (Ahameniş), Part ve Sasani İmparatorlukları Doğu Aryan kabileler olan Kürtlerin de geçmişte ataları olan; Medlerin, Farsların, Belucilerin, Talişlilerin, Soğdialıların, Partların ve Sasanilerin vs. ataları olan Doğu Aryan kavmin ortak tarihiydi.

Selefkoslar sonrası “Medya” denilen günümüz Kürdistan coğrafyasının Dicle nehrinin batısında kalan toprakları (M.Ö. 60 – M.S. 1071) uzun yıllar Doğu Roma (Bizans) Devleti’nin yönetimi altında kalmıştı. Roma denetiminde kalan Medya/Kürdistan coğrafyasında devletin doğrudan yönetimi söz konusuydu.
Dicle nehrinin doğusunda kalan Medya topraklarında Kürdlerin de içinde olduğu önceleri Partlar ve daha sonra Sasani Hanedanlığı yönetimindeki İmparatorluğunun yanı sıra batıda Roma sınırında birçok küçük tampon Kürt kökenli devlet vardı. Bunlardan en önemlileri; Sophene, Karda/Karduk, Arbella (Hewler) ve Atropone Medyası vs. devletleriydi.

Bu devletler Roma’nın denetimine zamanla girdi. Doğuda sadece Atropane Medyası ve Arsak bölgeleri Sasanilere özerk olarak bağımlı kaldı. Arsak Devleti Ermeni-Kürt karışımlı bölge de daha sonra Roma’nın denetimine girdi.

İSLAMİYET SONRASI KÜRT DEVLET YAŞAMININ KISA ÖZETİ

Sasani hükümdarı III. Yezcerd zamanında İslamcı Arap orduları Sasaniler’e saldırdılar (M.S. 642). III. Yezdcerd yenilgiye uğradı. İran toprakları Arap ordularının eline geçti (M.S. 651). M.S. 642 yılında Halife Ömer zamanında Müslüman Arap Orduları, Sasani Şahı olan III. Yezdcerd’i “Nihavend Savaşı’nda yenilgiye uğratması sonucunda, Müslüman Araplar, Sasani Devleti’nin siyasi varlığına son verdiler (M.S. 642-651).

M.S. 650 sonrası bölge Kürtleri sırası ile Halifelik, Emevi ve Abbasi İslami Devletlerinin yönetimi altında kalmıştı. Abbasi döneminde merkezi Halife yönetiminin gerilemesi ve zayıflaması sonucu yerel hanedanlıklar yeniden güçlendi. Artık İslam ülkelerinde özerklik, beylik vs. güçlü bir hanedan aile yönetimindeki devletin denetiminde kalmaktı. Bu yönetim ilişkisi sistem olarak bölgedeki hanedan yönetiminde olan imparatorluk olan devletlerde bir genellikti.

Kürt Bey ve Hanedanlıkların denetiminde M.S. 750-1250 yılları arasında birçok Kürt devleti Kürdistan; Mezopotamya ve İran coğrafyasında kurulmuş, bu devletlerden bazıları imparatorluk mertebesine dahi kavuşmuştu.

Kürt Hanedanlarının ve Beylerinin Yönetiminde Olan Devlet Ve İmparatorlukları şunlardı:

SADAKİYAN (M.S. 770 -827, Urmiye, Salmas ve Tebriz-Kürdistan)
AİSANİAN(M.S. 912–961, İran, Azerbaycan ve Şehrizor-Kürdistan
ŞEDADİYAN (M.S. 951-1174, Gence ve Arran-Kürdistan)
BÜVEYİHAN (M.S. 932 – 1062 -Kürdistan)
KAKAYİAN(M.S. 1008–1051, İsfahan, Yezd, Hamedan, Rey -Kurdistan ve İran)
ZİYARİYAN (M.S. 927 – 935, Tabaristan, -İran)
REVADİYAN (M.S. 955-1071, Atrapone/ Azerbaycan-Kürdistan)
HASNEVİYAN (M.S. 959-1121, Şehrizor, Dinaver, Hamedan, Nihavend ve Ahvaz- Kürdistan)
ANNAZÎYAN (M.S. 991-1117, İran -Kürdistan)
MERVANİ (M.S. 990-1096, Silvan, Batman, Muş, Bingöl, Mardin, Diyarbakır-Kürdistan)
HEZARHESPİYAN (M.S. 1155–1424, Loristan, Kürdistan- İran)
EYYUBİ İMPARATORLUĞU (1171-1250, Mısır, Suriye, Filistin, Kürdistan)
ZEND HANEDANLIĞI (1750-1794, İmparatorluk; Kürdistan, İran, Azerbaycan-Ön Asya.)

Kafkasya ve Afganistan) İran Horasan bölgesinde gittikçe güçlenen Kürtlerin “Serçuk” (Kafası küçük) diye tanımladığı, Türklerin daha sonra “Selçuk” diye adlandırdığı, Selçuk Bey’in oğlu Aslan bey’in yönetimindeki Oğuz Türkleri, Merv bölgesindeki Gazneli Hanedanlığını yıkmıştı. Bu Beylik zamanla İran’a ve Kürdistan’a hâkim oldu. Buralarda yer alan Kürd hanedanlık ve beylik yönetimlerini kendi denetimi altına aldı. Bu nedenle Kürt hanedan ve beylerinin yönetimindeki birçok devlet özerk beylik yönetimlerine dönüştü.

Özellikle İran ve Kürdistan’ın Moğol güçleri tarafından M.S. 1200 sonrası istilaları sonucu ise bölgedeki devletler dağıtılmış ve Beylik şeklindeki Kürt özerk yönetimleri daha da gerilemişti. Moğolların 13. Yüzyılın sonunda gerilemeleri yeniden bölge Kürt yönetimlerinin güçlenmesine neden olmuştu.

Moğollar sonrası bölge Kürdistan Beyleri de özerk olarak daha önce 15. yüzyılda sırasıyla her ikisi de Sünni Türkmen ve Azeri hanedanları olan Karakoyunlular ve Akkoyunluların egemenliğinde yaşamıştı. Bu devletin çöküşü sonrası Kürdistan doğuda Safailer ve batıda Osmanlıların baskısı altında kaldı.

OSMANLI DEVLETİ İLE KÜRD BEYLİK YÖNETİMLERİNİN İTTİFAKI

Güç yarışında Osmanlı Sultanı Fatih Sultan Mehmed’in M.S. 1473’te Otlukbeli’nde yendiği Akkoyunluların sonunu M.S.1501’de Şii Safevilerin dini lideri Şah İsmail getirmişti. Osmanlı ve Safevî Devletleri (Devlet-i Safevîyye, M.S. 1501-1722) arasında kalan Kürdistan topraklarında özellikle Sünni Kürd Beyleri bölgesel ilişkilerinde bu karmaşık dönemde siyasal bir tercih yapmakla karşı karşıya kaldılar. Çünkü bölgede Safevi Devleti’nin siyasal baskısı yükselmişti. Fakat bu baskı yeni bir nitelik taşıyordu. Mezhepçilik de artık bir tercih meselesiydi.

Safevi Şahı İsmail, Kürdistan’da; 1503’te Hemadan’ı, 1507’de Van’ı, Erciş ve Ahlat’ı ve Bitlis’in Kürt hâkimi Şeref Han’ı kendisine bağlamıştı. Diyarbakır’a atadığı adamı, Musul ve Cizre’de kan dökerek Safevi egemenliğini Kürdistan’da iyice pekiştirmişti. Diğer yandan Anadolu’da Amasya-Tokat havzasına uzanan Safevi baskısını Anadolu Kızılbaş Türkmenleri üzerinden bir iç tehdit olarak da Osmanlılar da kendi üzerlerinde hissetmeye başladı.
Bunun üzerine 11 Kürt Miri Şah İsmail’e bağlılıklarını bildirmek üzere şahın bulunduğu Hoy şehrine gitmişlerdi. Ama Şah İsmail, Şialığı benimsemeyen bu beylerin sekizini hapse attırmıştı. Bu gelişmeler karşısında Osmanlıların amacı Şia Safeviler ile Sünni Osmanlı devleti arasında Sünni Kürtlerden bir duvar örmekti.

OSMANLI DEVLETİNDE KÜRD BEYLERİNİN “ÖZERKLİK YÖNETİMLERİ OLAN OCAK, SANCAK VE MİRLİK KETHUDALIKLARI

Özellikle Sünni mezhepte olan Kürt Beyleri Osmanlı İmparatorluğu ile anlaştıktan sonra yerel otoriter Kürd Beyleri daha sistematik özerk bir düzende yaşadılar.

Kürd asıllı önceleri Akkoyunlu Sultan Yakup’un özel kâtibi sonra Osmanlı devleti adamı olan İdris-i Bitlisî, Safeviler ile Osmanlı arasında seçim yapmakta zorlanan Sünni Kürt beylerini ikna etmekle görevlendirildi. Nitekim bu gelişmeler karşısında Sünni 28 Kürd beyi, Osmanlı Padişahı Yavuz Sultan Selim ile İdris-i Bitlisi’nin aracılığı ile bir antlaşma yaptı. Bu antlaşma Safevî Devletine karşı yapılmıştı. “Muhtemelen M.S. 1514’ün başında, İdris-i Bitlisî ile 28 Kürt beyi Amasya’da bir araya geldi. İddiaya göre İdris-i Bitlisî yanında Yavuz’un mühürlediği, boş beratlar, bayraklar, hediyeler götürmüştü. İdris-i Bitlisî, beratları ihtiyaca ve talebe göre doldurmaya izinliydi.” *Bir yerde Sünni Kürd beyleri Sünni Osmanlı ile işbirliğine gitti. Kürd Şia ve Reaye Haq (Kızılbaş) beyleri (başta Dersim ve Erdalan beyleri) ise önceleri Şia Safevî Devleti ile birlikte olmuştular. Erdalan Beyleri, saray evliliği yolu ile Safailere bağlı kalıp Şiiliği benimsediler. Böylece Kirmanşah ve Mandali’nin güneyinde Şii Feyli Kürtleri oluştu.

Sünni Kürd beyleri ile yapılan “Amasya Anlaşması” ittifakı ilk sınavını Çaldıran Savaşı’nda verdi. Osmanlıların yanında savaşan Kürt ileri gelenleri, bölgedeki etkinliklerini yeniden tesis ettikten sonra Diyarbakır’ı Safevilerin kuşatmasından kurtarmak için harekete geçtiler. Bilhassa Atak kalesi ile Eğil ve yöresinin hâkimi Kasım Bey, Diyarbakır’ın kurtarılmasında çok büyük yararlıklar gösterdi. *2.. İstanbul’dan gönderilen Karaman Beylerbeyi Hüsrev Paşa’nın kuvvetleriyle takviye edilen bu Kürt birlikleri, Kara Han’ın birlikleriyle Kızıltepe yakınlarında Osmanlıların Koçhisar dediği mevkide karşılaştı. 1516’nın Nisan’ında Kara Han yenildi. Bunun ödülü olarak, aynı yıl kurulan Diyarbakır merkezli Arap Kazaskerliği’ne İdris-i Bitlisî atandı ancak bu görev kısa sürdü.*3.

OSMANLI DEVLETİ VE KÜRD ÖZERK İDARELERİ

Osmanlı-Kürd Beylerinin işbirliği sonucu idari taksimat yapıldı. Kürdistan’da yer alan bazı Kürd beylikleri idari olarak bir kaçı “Hükümet”, bazıları “Ocağı kendi mülkünde Sancak” ve göçer olan büyük Kürd aşiretlerin de “Mirlik Kethüdalıkları yeni yerel idari birimler olarak örgütlendi. Bu idari birimler günümüz tanımı ile Osmanlı Devletine bağlı özerk kabul edilen idari birimlerdi. Osmanlı Devleti’ne ise, Kürdistan’da bazı Eyalet ve Liva (Kazalar) “kılıç hakkı” olarak onların yönetimine bırakıldı. Özellikle etnik olarak karışık yerler (Ermeni, Asuri, Rum, Arap, Türk ve Kürd) daha çok Osmanlı idaresine “Has Sancak” olarak bırakılmıştı. Bunlardan Erzurum, Van ve Diyarbakır Osmanlı Devleti’ne Eyalet Has Sancakları oldular. İdari birimlerin özellikle şehirlerdeki idari konumunun kime ait olacağına dair tespitte, yapılan taksimatta bu şehirlerin nüfusunu oluşturan halkların etnik ve dini konumlanması, sonucu belirlemiş görünür. Şehirlerdeki güçlü kadim hanedan temsilleri ve özellikle bölge adına savaşlarda baskın aşiret beyleri ayrıca bu paylaşımda belirleyici etmen olduğu anlaşılır.

Doğrudan doğruya idare olunan 1518’de tutulan ilk Osmanlı tahrir defterinde Diyarbekir eyaletinin Osmanlı’nın doğrudan denetiminde olan 12 Has Sancağı kayıtlıdır. Bunlar Amid, Mardin, Sincar (Tel’afer ve Hateniye dahil), Çemişgezek, Kiğı (batı Bingöl), Siverek, Çermik, Ergani, Harput, Arapkir, Urfa, Birecik. İdaresi Ocaklık Kürd Sancağı şeklinde 8 sancak ise Atak, Pertek, Tercil, Çapakçur, Çermik, Sağmen, Kelap, Mihrani idi. Yerli Kürd Beylerince idare edilen ve yönetimi babadan oğla geçen 5 Hükümet Kürd Sancağı şunlar idi: Eğil, Palo, Cizre, Hazro, Genç. Bunlar dışında zeamet ve tımar sahibi Mirlik aşiret beyleri de vardı. Devlete ait zeamet ve tımar sahipleriyle bu aşiret ashabı 4017 kılıç olup cebelleriyle beraber 18 bin kişilik seferi bir kuvvet teşkil ederdi. Ayrıca ulufeli yerli kulu askeri de bulunurdu. *4.

Dersim Beyleri kendilerini Reaya Haq (Alevi-Kızıbaş) kabul edip, Şii olan Safevî Devleti’nden kendilerini siyasal olarak da zamanla ayırdılar. Onlar da Osmanlı Devleti ile anlaştılar. Hükümet idarelerini kurdular. Bu nedenle Dersim Reaya Haq (Kızılbaş) inancında alan bölge Kürdleri Şia’lığa geçmediler. Daha sonra Dersim Beyi Pir Hüseyin Beyi ile Osmanlı ile anlaşıp, Ocaklık-Hükümet oldu.**4,5

Kanuni Sultan döneminde Pir Hüseyin’in ölümü üzerine onun çocukları arasında bu topraklar paylaşıldı. Kanuni Sultan Sülayman bölgeyi Çemişgezek, Mazgird, Pertek ve Sagman Sancaklarına ayırıp valilikleri Pir Hüseyin Bey’in oğullarına verdi.

Bölgedeki idare tarzı yapılan antlaşmaya göre şu şekilde şekillenmişti: Kürd Hükümet Sancaklarında Osmanlı Has Sancaklarında olan tımar sistemi uygulanmazdı. Sancak gelirinin tamamı idareci olan beylere aitti. Yalnız Hükümet Beyi, “Salname” adı altında önceden belirlenen yılda bir kere olmak üzere vergiyi Eyalet valisine verirdi. Bölgede olası savaşlarda kendi Eyalet Valisi’nin yanında ordusu ile yer alırdı. Fakat savaşta yer almak bir keyfiyetti. Yurtluk-Ocaklık Kürd Bey Sancaklarında ise tımar sistemi uygulanabilir. Yine Hükümet ocaklarında idare tamamen Beyin ataması ile oluşurken, Sancak ocaklarında Kadı ve İmam Eyalet merkezi Has Sancak tarafından atanırdı. Osmanlı döneminde önceleri Kürd kökenli valiler Eyaletlere atanırdı. Daha sonra merkezden daha çok devşirme valiler gönderilirdi.

Sonuçta Kürdler kavim olarak Osmanlılardan ayrı durmakla birlikte idari olarak Osmanlı Devleti’nin Avrupa kıtasında özerk olan bir Eflak-Boğdan bölgesi gibi, Diyarbakır Eyaletine daha çok bağlı özerk ocaklar olarak doğuda Osmanlı Devleti’nin özerk bölgesiydi.*5.

Osmanlıya bağlı özerk bölge toprakları Osmanlı-Kürd beylerinin ortaklıkları sonucu zamanla genişledi. Mc Dowall, 1630″ların ortalarında İran’a yapılan bir Osmanlı seferinde Hakkari ve Mahmudi Kürtlerinin ana ordunun önünde yer aldığını, Bitlis”ten gelen piyadelerin ise arka birlikleri oluşturduğunu belirtiyor. Ocaklık sancakların sayısı zamana göre değişmektedir. Özellikle savaş dönemlerinde aşiretlerin devlete bağlılığını artırmak için ocaklık sancakların sayısı artırılmıştır. Sasaniler bağlı Şii Erdalan Kürd Beyliği hariç, tüm Kürdistan Osmanlıya çeşitli özerk yönetimler –Ocaklık Hükümet, Paşalık, Liva ve Sancak olarak katılmıştı. Osmanlıya bağlı Kürd Beylerine ait Hükümet, Paşalık, Liva ve Sancak sayısı arttı. Kürdistan yine geçmiş tarihte olduğu gibi İran devletlerine karşı bu dönemde ara özerk yönetimlere sahip tampon bir bölge olmuştu. Bu durum İran ile yapılan Kasrı- Şirin Antlaşması (17 Mayıs 1639) ile katileşti. Fakat daha sonraki yıllarda Kürdistan üzerine çıkan İran/Safevi-Osmanlı Savaşları 1727 yılında imzalanan “Hemadan Antlaşması” neticesinde Osmanlıların denetiminde yeni bir Kürd coğrafya oluştu. Kürdistan’ın doğu yakasındaki Nihavend, Kirmanşah ve Hemadan Kürd bölgeleri Safevilere bırakıldı. Böylece Kürdistan iki parçalı hale geldi.

OSMANLI DÖNEMİNDE ÖZERK KÜRT YÖNETİMLERİN TASFİYESİ

Sürekli gerileyen ve zayıflayan Osmanlı Devleti, bu sorunlarına sürekli çare arar. Gözünü Kürdistan’da Kürd Hükümet ve sancaklarının gelirlerine diker. Osmanlı Devleti Avrupa’da gerilemeye başlayınca, kendi bağlaşıkları olan özerk Kürd Hükümet ve Sancaklarından aldıkları “Salname” (yıllık) vergilerini artırmaya başladılar.

Bu bakımdan Kürd Bitlis Hükümeti ile 1639 ve 1646’da vezirlik rütbesi ile Diyarbakır eyaleti valisi olan Osmanlı Has sancağı ve Diyarbakır Beylerbeyi Abaza Melik Ahmet Paşa arasındaki savaşlar uzun yıllara yayılır. Mesele, Bitlis Beyi’nin Hükümet Ocaklığındaki gelirlerini özellikle Hıristiyan unsurlardan aldıkları yıllık “kelle vergisini” az gösterme suçlaması ile başlar. Aslında Osmanlı Devleti mali zorluklarını aşmanın bir yolu olarak kendi gelirlerini artırmak için baskı yapmakta ve vergileri artırma yoluna gitmiştir. Bu baskılar özellikle Kürdistan’da ki Kürd Hükümetlerinde fazlası ile görülür. Osmanlı Devleti Kürdistan’da ki özerk yapıları bir biçimde tasfiye yoluna gitmeye başlar.

Kürdistan’da en özerk idari yapılar; Beylik Hükümetleri’dir. Öncelikle Kürd Hükümetlerin hüküm alanları daraltılır, Hükümetten Sancak konumuna düşürülen bölgelerde Osmanlı Has sancağının oluşması için özel önlemler alınır. Bu bölgelerde Osmanlı has sancaklarına bağlı yeni “Tımarlıklar” kurulmaya başlanır. 1690’ların sonlarına doğru Kürdistan’da önce nüfus ve iskân hareketlerine başlar. Adana ve Maraş bölgesinden getirilen Türkmen göçer aşiretleri Kürdistan şehirlerine ve ticari önemdeki yollar üzerine iskân ettirilir. Güçlü Kethüdalığı olan göçer Kürd aşiretleri batıda Konya Cihanbeyli, Ankara Polatlı, Haymana, Kulu ve Kırşehir bölgelerine ve güneyde Rakka’ya zorla göç ettirilir. Özellikle Osmanlı Has sancağı olan şehir ve kasabalarda merkezi yönetim güçlendirilir.

1800’lerde alınan önlemler Osmanlı Devleti için yeterli olmaz. Yenilik hareketlerine girişirler. Batı Avrupa devletlerinin gelişimini model olarak almaya çalışan Osmanlı Devleti, özellikle yükselen ve güçlenen devlet olan Fransa Devlet teşkilatı örneğinden hareketle merkezi idari devlet projelerine sarılır. Yapılan yeniliklerin merkezden uzakta bulunan valiler ve idareciler tarafından da benimsenmesi gerektiğine inanan II. Mahmut döneminde (1808-1839), Kürdistan’daki Kürd Beylik Hükümetlerini, Sancakları ve Mirlik Aşiretleri tasfiye etme girişimlerine askeri olarak batıdan doğuya doğru başlar. Osmanlı Devleti askeri hareketler sonrası Kürd özerk idarelerin tasfiyesi ile birlikte yeni merkezi idari sistemleri Kürdistan da yürürlüğe koymaya ve yeni yerel idareleri oluşturmaya çalışır. Bu kararlar Kürdistan’da onlarca Kürd direnişi olan savaşlara neden oldu.*7.

Botan Beyliği’nin askeri olarak tasfiyesinden sonra Osmanlı Devleti 1847 de Diyarbakır merkezli Kürdistan Eyaleti kurdu. Amaç yeni bir düzeni bu statü altında örgütlemekti. Bu girişim yirmi yıl sürdü. Sonra terk edildi. “Kürdistan” adı tekrar coğrafik bir ad olarak kullanıldı. Daha sonraki dönemlerde bu ad yerine “Şarki” tanımı getirildi.

Sömürgeci ve ilhakçı bu uygulamalar denebilir ki Kürdistan’da yeni idari sömürgeci devlet düzenin sağlanması için yeterli olmaz. Özellikle Sultan II. Abdulhamit döneminde Kürdistan’a yeni müdahaleler organize edilir. Bunlardan biri Kürd Sünni aşiretlerin Hamidiye Alayları altında organize edilmesidir. M. S. Lazarev, bu alayların kuruluş gerekçesini şöyle açıklamaktadır: “Hamidiye Alayları ile Kürtleri Rusya karşısında güçlü bir askeri siper, İran’a karşı saldırı aracı durumuna getirme amacı yanında önemli amaçlarından biri, Kürtleri Türk idari makamlarının sıkı gözetimi altında durmaya alıştırmaktı. Bununla birlikte, Hristiyan ulusal azınlıkların, özellikle de Ermenilerin yükselen özgürlük hareketlerine karşı kullanmak amacıyla kuruldu.”*6.

Hamidiye Alayları sonrası izlenen gelişmeler, yeni Kürd milliyetçisi olan aydın grupların oluşumuydu. Eski Kürd özerk yapı sahibi Kürd hanedanlarının çocukları yeni Kürd milli aydınlarıydı. Onlar, bey babalarının Osmanlı Devleti’nin sömürgeci politikalarına ve işgalci girişimlerine karşı koyuşları ile büyümüş ve gençliklerinde Orta-doğu’da gelişen yeni milliyetçi fikirler ile tanışmışlardı. Beylik ve hanedanlık hak mücadelesi olarak gelişen isyanlar yeni milliyetçi fikirler ile birlikte 20 yüz yılda Kürdistan’da Kürd Sorunu’nun somut olarak ortaya çıkmasına neden oldu. Bu tarihten itibaren Kürdlerin merkezi yönetime karşı talepleri ve tepkileri zamanla gelişecek olan Kürd milli düşüncesini oluşturdu. Bu perspektif altında milli Kürt örgütleri bu sürecin sonunda oluşmaya başladı.

KÜRT MİLLİ TEŞKİLATLARIN DOĞUŞU

Bu dönemde oluşan Kürd Aydınların ve Beylerinin öncülüğünde kurulan Kürdistan Teali Cemiyeti 30 Aralık 1918’de İstanbul’da kurulan ve doğu illerinde şubeleri açılan, bağımsız bir Kürt devleti kurulmasını amaçlayan öne çıkmış bir cemiyetti. Cemiyetin adı, Kürdistan yükselme derneği anlamına gelmektedir. Bu cemiyetin kurucuları arasında dikkat ile incelenirse eski özerk Kürd Beylik yönetici ailelerin çocuklarının olduğu görülür. Bu özellik Kürd meselesinin tarihselliğine delalettir. Kürdistan Teali Cemiyeti kurucu kadrosu da böyle bir künyeye sahiptir. Seyyid Abdulkadir Efendi, Hüseyin Şükrü (Baban) Bey, Dr. Mehmed Şükrü (Sekban) Bey, Muhiddin Nâmi Bey, Babanzâde Hikmet Bey, Kâmran Ali Bedirhan, Necmeddin Hüseyin, Reşid Ağa, Kadızâde M. Şevki, Arvasizâde Mehmet Şefik, Mehmet Mihrî, Emin Feyzi, Vanlı M. Selim Begi, Berzencizâde Abdülvâhid, Dr. Hamid Şakir, Lâv Reşid, Dr. F. Berho, Hakkarili Abdurrahim Rahmi, Yemlekizâde Aziz, Hetzanîzâde Kemal Fevzi.*8.

1.Dünya Harbinden yenik ayrılan Osmanlı Devleti özerk yönetim hakkında Sevr Antlaşması’nda ön görülen “Bağımsız Kürdistan Devleti” oluşumunun önüne geçmek için son olarak Kürdistan Teali Cemiyeti ile ilişkiler kurar. 22.Aralık.1918 tarihinde Hükümetteki Hürriyet ve İtilaf Fırkası ve Kürdistan Teali Cemiyeti arasında anlaşma imzalandı. Bu anlaşmayı cemiyet adına başkanı Seyyit Abdülkadir, üyelerinden Sait ve Mehmet Ali, Hürriyet ve İtilaf Fırkası adına ise Zeynel Abidin (Konya Mebusu), Vasıf (Karesi mebusu) ve Mustafa Sabri Efendi imzaladılar. Anlaşamaya gereğince Kürt nüfusunun daha yoğun olduğu bölgelerde İslam Halifeliğine ve Osmanlı Saltanatına bağlı kalmaları kaydıyla Kürdlere özerk bir yönetim şekli tanınacaktı.*9. Osmanlı Devleti adına verilen sözde özerklik antlaşması için bir çaba gösterilmedi, tabi ki.

TÜRKİYE DEVLETİ İLE KÜRDLERİN ÖZERKLİK MÜZAKERELERİ

Benzer sözde özerklik yaklaşımı, Kürdistan’daki Kürd Teali Cemiyet şubelerinin tasfiyesi için Osmanlı Devleti’nin kurduğu “Şark-ı Müdafaa Hukuk Cemiyeti” programında yer alır. Hatta M. Kemal bu cemiyeti teşvik eder. Bu cemiyet Kürdistan’da “Kürdlere Özerklik vaat eden propagandaları ile Kürd beylerinin ve ileri gelenlerinin çoğunu aldatarak yanına çeker. Osmanlı Devletini zamanla dışlayan ve İstanbul Meclisinin taşınması ile oluşturulan Ankara Hükümeti,

Osmanlı Hürriyet ve İtilaf Fırkası gibi Kürdlere özerk yönetimlerden yana olduğu yeni kabul ettiği anayasa ile kabul eder. 1. Meclisin kabul ettiği 20 Ocak 1921 anayasasında 10 ve 11. Maddelerinde yer alan kanunlara göre: mahalli idarelerin özerkliği ön görülmüştü.

Nitekim M. Kemal, İzmit’te 16-17 Ocak 1923’te bu doğrultuda düşünceler içeren beyanda da bulunmuştur. “Adım adım bütün memlekette ve geniş ölçüde doğrudan doğruya halk tabakalarının ilgili ve etkili olduğu ‘mahalli idareler’ kurulması iç ve dış siyasetimizin gereklerindendir. Kürtlerin oturduğu bölgelerde ise, hem iç siyasetimiz ve hem de dış siyasetimiz açısından adım adım mahalli bir idare kurulmasını gerekli bulmaktayız… Anayasa gereğince zaten bir tür yerel özerklikler oluşacaktır. O halde hangi livanın halkı Kürt ise, onlar kendi kendilerini özerk olarak idare edeceklerdir demektir… Şimdi TBMM hem Kürtlerin hem de Türklerin yetki sahibi vekillerinden oluşmuştur ve bu iki unsur bütün çıkarlarını ve kaderlerini birleştirmişlerdir. Yani onlar bilirler ki, bu ortak bir şeydir. Ayrı bir sınır çizmeye kalkışmak doğru olamaz.” *10.

Nitekim Ankara Hükümeti’nin savaş galibi İttifak Devletleri ile Lozan Antlaşması yapması sonucu Kürdlere özerklik tartışmaları da son bulur. Kürdistan, Lozan Antlaşması ile artık dört parçaya bölünmüştür. Ankara’da savaş döneminin temsili olan 1. Meclis dağıtılır. Yukardan atamalı yapılan seçimler neticesinde oluşturulan yeni meclis ile 1924 Anayasası kabul edilir. Bu anayasaya göre artık Kürdistan yoktur, Türkiye vatandaşı olan herkes Türk’tür! Yeni Türkiye Devleti, Kürdlerin Türkleşmesi ve bölge idaresinin tamamıyla merkezi hükümetinin tasarrufu ve yönetimi üzerine şekillenmiştir. Açıkçası herhangi bir statü de getirilmediği için Kürdistan ve Kürdler yok sayılmıştır. Kürt Özerkliği yok sayılmıştır.

12.10.2016 /Meleti

NOTLAR:
1-Ayşe Hür, “ İdris-i Bitlisî:’Mevlana’ mı ‘iblis’ mi?” 30/09/2012-Radikal.

2-Tac-üt Tevarih c.4.s.250

3-Ayşe Hür, “ İdris-i Bitlisî:’Mevlana’ mı ‘iblis’ mi?” 30/09/2012-Radikal.

4- 1520 yılındaki bir Osmanlı belgesinde, “Eyalet-i Diyarbekir” başlığı altında 9 liva, bunların da altında 28 “Ekrad sancağı” (Kürt sancağı) sayılıyordu. 1526 yılına ait bir belgede ise, “Diyarbekir Vilayeti Livaları” başlığı altında önce 10 Osmanlı sancağı, sonra da Vilayet-i Kürdistan başlığı altında “Ekrad sancakları” denilen 17 sancak sayılmıştı. Diyarbekir eyaleti içindeki sancakların 35″i geçtiği; bunların 16″sının tımar düzenine tâbi klasik Osmanlı sancakları olduğu; kalanların ise “yurtluk-ocaklık” ve “hükümet” diye de tasnif edilen özerk Kürd yönetimli “Kürdistan vilayeti livaları” olduğu görülüyor. 1529 tarihine göre ise yukarıdaki sancaklardan başka Musul, Ane, Deyr-i Rahbe, Hasankeyf sancaklarının da Diyarbekir eyaletine bağlandığını ve böylece Diyarbakır’ın Osmanlı İmparatorluğu’nun en büyük eyaleti haline geldiğini görmekteyiz.

**4,5- “Osmanlı-Safevi Savaşından önce Çemişgezek merkezli Dersim bölgesi diğer Kürt beylikleri içinde en büyük olanıdır. Çemişgezek Beyliği aynı zamanda bir Alevi Kürt Beyliğidir. Bugünkü Dersim bölgesinde Kürdistan denilince Çemişgezek Beyliği akla gelirdi. Beylik bağımsızlığını uzun süre korur. Safevilerin Kürdistan’ı işgali sırasında Rüstem Bey sancağın beyidir. Rüstem Bey Safevi Şeyhi Şah İsmail’in yanına giderek onu tanır ve kendisine biat eder. Aslında bu tanıma mecburi ve zoraki bir tanımadır. Şah İsmail Rüstem Beyi diğer Kürt beyleri gibi önce tutuklayarak içeri atar, daha sonra serbest bırakarak Irak’ın uzak bir bölgesine yönetici olarak atar.

Safeviler Çemişgezek Beyliğine Rüstem Beyin yerine Şii bir yönetici olan Nur Ali Beyi atar. Nur Ali bölge idaresini eline alır-almaz Şiiligi yaymaya çalışır ve halka büyük baskı yapar. Nur Ali bölgede tanınmış birçok önder kişiyi idam ettirir. Halkın içinde tanınan birçok kişiyi sürgüne gönderiyor. Baskılara karşı bölge halkı ayaklanır ve Rüstem Beyi geri ister. Halkın ayaklanmasının temel nedeni ise, Çemişgezek bölgesinin Alevi kökenli olmasıdır. Safeviler Şii-İslam inancına sahiptirler. Dolayısıyla Safevilerin Şiiliği yaymasına karşı Çemişgezek bölgesi, kendi Alevi inancı olan “Reya Haq” inancını korumaya çalışır.

Rüstem Bey tekrar Çemişgezek bölgesine geri dönmek ister. Osmanlı-Safevi Savaı başlamaktadır. Çaldıran Savaşı’nda Şah İsmail, Rüstem Beyi Kemah kalesini korumakla görevlendirir. Rüstem Bey Çaldıran Savaşı’nda Şah İsmail ile birlikte Osmanlılara karşı savaşır. Şah İsmail’in yenilgisinden sonra, Rüstem Bey Yavuz Selim’den affını ister. Yavuz Selim Rüstem Beyin Kemah kalesini Osmanlılara karşi savunduğu için, Rüstem Beyi ve ailesini ölümle cezalandırır.

Rüstem Beyin oğlu Pir Hüseyin Bey kısa bir zaman sonra, Yavuz Sultan Selim’den tekrar af ister ve isteği kabul edilir. Pir Hüseyin Bey tekrar Çemişgezek sancağının başına geçerek, Dersim aşiretlerini örgütler ve Çemişgezek sancağını tekrar eski gücüne kavuşturur.

Aslında Çaldıran Savaşı’nı kazanan Osmanlılar bütün olarak Kuzey Batı Kürdistan’da egemenlik kurmuşlardır. Rüstem Beyin oğlu Pir Hüseyin Bey o zaman Irak’tadır ve dolayısıyla katliamdan kurtulmuştur. Pir Hüseyin Bey Mısır’da hüküm süren Çerkez Sultanlarının mahiyetine girmek istemektedir. Mısır sultanları Pir Hüseyin Beye, Yavuz Sultan Selim’e sığınmasını ve af dilemesini önerirler. Bunun üzerine Pir Hüseyin Bey Amasya’da bulunan Yavuz Sultan Selim’e sığınır, affını ister ve Çemişgezek Beyliğinin kendisine verilmesini ister. Yavuz Sultan Selam onun bu cesurca isteğine hayranlık duyar ve ; “ Ben babasını ve oğlunu Melkişi aşiret reislerinden 40 kişi ile birlikte öldürdüm. Buna rağmen o, korku ve çekinme, kendisini otağıma iltica etmekten alıkoymadı.” dediğini ve bu nedenle Çemişgezek Beyliğini kendisine verildiğini belirtmektedir.” *Munzur Çem “Dersim Merkezli Kürt Aleviligi S.426”

Safeviler 1514 yılında kaybettikleri bir kısım topraklara tekrar saldırarak işgal ederler. Çemişgezek sancağı da işgal edilen topraklar arasındadır. Pir Hüseyin Bey, Osmanlılardan yardım alarak Şah İsmail’e karşı savaş açar, Nur Ali’yi yenerek öldürür ve Safevileri Dersim bölgesinden kovar. Pir Hüseyin Bey Çemişgezek sancağını tam 30 yıl yönetir. Çemişgezek Beyliği Diyarbakır Beylerbeyi sancağına bağlı olarak, resmi düzeyde bir özerklik kazanır. Dolayısıyla Alevi Kürt aşiretleri faaliyetlerini ayrıcalıklı konumları sayesinde sürdürebildiler.” *http://gomanweb.org/…/…/Subat/19Subat/dersim_ve_alevilik.htm

5- Kürdistan’da özerk yapılarda önceki idari temsil:

YÖNETİM ADALET VE GÜVENLİK- YÖNETİCİ

Hükümet: Kadı-Yerel: Mir tarafından atanır. Fermande Bey-Mirémiran

Sancak: Kadı-Osmanlı Has Sancak Fermande, Sancakbeyi-Mir

Mir Aşiretlerde ve Büyük Köylerde: Naib- Osmanlı Has sancak tarafından atanır. Fermande Kethüda-Aşiret Reisi/Mir.

6- M.S. Lazarev,”Kürdistan ve Kürd Sorunu” say. 151.

7- Bu dönem sonrası Osmanlı İmparatorluğun yeni politikasına tepki olarak zaman içinde ortaya çıkan Kürt isyanları tarihlerine ve yerlerine göre şöyle sıralanabilir:

I.Babanzade Abdurrahman Paşa İsyanı (1806-1808, Süleymaniye)
II. Babanzade Ahmet Paşa İsyanı (1812, Süleymaniye)
III. Zaza Aşiretleri İsyanı (1818-1820, Dersim)
IV. Revanduz Yezidi İsyanı (1830-1833, Hakkâri ve çevresi)
V. Mir Muhammed İsyanı (1832-1833, Soran)
VI. Kör Mehmet Paşa İsyanı (1830-1833, Erbil, Musul, Şirvan)
VII. Garzan İsyanı (1839, Diyarbakır)
VIII. Bedirhan Bey İsyanı (1843-1847, Ciziré-Botan, Hakkâri ve çevresi)
VIIII. Yezdan İzzettin Şer İsyanı (1855, Bitlis)
X. Bedirhan Osman Paşa İsyanı (1877-1878, Cizre ve Midyat)
XI. Şeyh Ubeydullah İsyanı (1880, Hakkâri ve Şemdinli)
XII. Emin Ali Bedirhan İsyanı (1889, Erzincan)
8- Şemdinan ailesinden, Şeyh Ubeydullah ve ahfadı Seyyit Abdulkadir (1851-1925), Kurucu Başkan, Şeyh Ubeydullah’ın oğlu; Seyyit Mehmet, Şeyh Ubeydullah’ın oğlu; Seyyit Abdullah, Şeyh Ubeydullah’ın torunu; Seyyit Taha, Şeyh Ubeydullah’ın torunu.
Bedirhan Paşa ve ahfadı Mehmet Emin Ali (1851-1926), Bedirhan Paşa’nın oğlu; Süreyya (1883-1938), Mehmet Emin Ali’nin oğlu; Celadet (1895-1951), Mehmet Emin Ali’nin oğlu; Kâmuran (1895-1978), Mehmet Emin Ali’nin oğlu; Mikdad Mithad Esved, Bedirhan Paşa’nın oğlu; Bedirhanzade Mehmet Ali, Bedirhan Paşa’nın oğlu; Bedirhanzade Hasan Nuri, Bedirhan Paşa’nın oğlu; Abdurrahman, Bedirhan Paşa’nın oğlu; Bedirhanzade Murat Remzi, Bedirhan Paşa’nın oğlu, Belediye eski Başmüfettişi; Halil Rami Bey, Bedirhan Paşa’nın oğlu, Malatya Mutasarrıfı Halil; Âsaf Bedirhan, Halil Rami Beyin (Malatya mutasarrıfı Halil) oğlu; Bedirhan Ali, Bedirhan Paşa’nın torunu, HoM.S. eski Mutasarrıfı Mehmet Necip Paşa’nın oğlu.
Baban Aşiretinden; Babanzade Şükrü (Şükrü Baban) ; Babanzade Mustafa Zihni Paşa, Hicaz eski valisi; Babanzade Fuat Bey; Babanzade Hikmet Bey; Babanzade Aziz Bey; Babanzade Mahmut Bey.
Aydın ve Bürokrasi Zümresinden:
Diyarbakırlı Cemil Paşa Ailesinden; Ahmet Cemilpaşa, Ekrem Cemilpaşa, Kadri Cemilpaşa.
Diğer Bazı Üyeler; Mevlanzade Rıfat, Ahmet Hamdi Paşa, Arvasizade Mehmet Şefik, Said Molla, Yusuf Ziya Koçoğlu, Mehmet Şükrü Sekban (1881-1960), Emekli Ferik Fuat Paşa, Emekli Ferik Ahmet Hamdi Paşa.

9- Turan, Şerafettin. “Türk Devrim Tarihi-2” ( “Çoğunlukla Kürt kavimlerinin oturduğu memleketlerde siyaset yönünden İslam Halifeliğine ve Osmanlı Saltanatına bağlı kalmak koşuluyla, bütün halkın çoğunluğunca seçilen bir yönetimin başkanlığı altında özerk bir yönetime sahip olacaktır.”)

10-Bak. Mustafa Kemal, Eskişehir-İzmit Konuşmaları,1923, Kaynak Yayınları, 1999, s.103.