DİCLE’NİN ETİMOLOJİK GERÇEĞİ NEREDE?

1006

Bahoz Şavata

Bazı Kürd araştırmacılarına göre Dicle nehri adı Kürdçenin de ata dili olan kadim Ariyaca/Ari dili kökenli bir ad olduğu kabul ediliyor.

Bu yaklaşıma göre “Dicle ya da Dicla” kelimesi iki heceli bileşik isim olarak görülmektedir. Fakat “Dicle/Dicla” kelimesine kök olduğuna karar verilen “Dic/Dig” kelimesinin Sümer’in farklı dönemlerinde ve sitelerinde “yüksek, yüce”, anlamına geldiğini ve kullanıldığını biliyoruz. Sümercede “Dicle” için kullanılan “İdigna” sözcüğü onun ilk kullanımı olarak daha anlamlı duruyor.

Sümer dilinin aynı coğrafyada takipçisi halkların diğer dillerinde “Dicle” ismine örneğin Akkadca’da da; “İdiqlat/Diqlat” gibi Sümerceye benzer adın kullanımın devam etmiş olması formun ifade doğruluğunu ve sürekliliğini ayrıca tarihsel olarak teyit ediyor. “Dicle” kelimesinin ilk hecesi “Dic/dig” Sümercede “yüksek”
anlamındadır. İsimlendirmenin Ariyaca/Kürdçesi, Sümerceden farklı ve özgündür. Ariyacada ek takı olarak görülen “La” eski Ariyaca ve yeni Kürdçede “akarsu-sel” anlamına geliyor. Kürdçe dişi isimlendirmeler de ki “a” seslisi ile “Dicle/Dicla” ismin dişiliğini belirtiyor. Tıpkı Kürd coğrafyasında diğer nehirlerin isimlerinde olduğu gibi yani; “Masala, Diyala. Dicla ya da Dijle” telaffuzlardaki bu isimlendirmeler de “La” takısı yer alıyor.

Kürdlerin ata dili Doğu Ariyacada “Dic” şeklinde yer alan kök sözcüğü diğer batı ariyaca kökenli dillerde de “dig-tig-diq-dk” şeklinde yer alır. Doğu Ariyaca/Kürdçede: “Dicle” adı, “dic” kökü “Tîr/Ok” kelimesi ile diğer Batı Ariyacada; Ermeni, Grek isimlendirmelerde ise: “Tiger/Kaplan” kelimesi ile alakalandırılır. Bu yaklaşımlardan hareketle Dicle’nin sivri-hızlı özelliklerine vurgu yapılır. Kısacası Dicle’ye anlam olarak Ariyacada “sivri-hızlı” özellikler öne çıkarılırken Sümercede “yükseğe ve yüceliğe” vurguda bulunuyor.

Doğrusu etimolojik kronolojiye de uygunluğu bakımından “Dicle= Yüksek, yüce” nehir anlamını tarihselliği bakımından hala koruyor. Aryanların bölgeye yerleşimini MÖ 2300 sonrası kabul edersek, geçmişte Dicle Nehri’nin doğduğu kaynaklara kadar hâkim olan Aşağı Mezopotamya toplumlarının –Sümerlilerin, Akadların- Dicle/İdiglat adın isim babaları olduklarını fazlası ile hak ettiklerini görürüz. Daha sonra bölgeye Doğu Aryan yerleşimi ile telaffuzda “Dicle” adının “dg” köküne Ariya diline uygun düşen “le-la” takısı almış, ortak bir kelimeye dönüşmüş olmasına rağmen “Dicle” adının Sümer dilli bir ad oluşu daha gerçekçidir.” Onlardan sonra bölgede görülen Ariyaca “Dicle” tanımı ise sadece benzetmedir. Sümerce hem daha eskidir hem de tanım mantığı nehrin coğrafyasına Ariyacaya göre daha uygundur.

O halde şunu net biçimde söyleyebiliriz: Dicle adının ilk isim koyucuları Sümerlerdir. Aryanca kullanımları da Sümerceden alınmıştır.

NOT: Bu makale “KÜRDLERİN TARİHİ” 1. CİLT, s.29-30 “DİCLE” maddesine başvurularak hazırlanmıştır.