ÇîYAYÊ BÊLİ / NEMRUT DAĞI

771

Bahoz ŞAVATA

Yıllardır “Nemrut Dağı” adının bölge tarihi Kommagene tarihi ile örtüşmeyen bir isim olduğunu düşünürdüm. Çünkü tarihte bilinen Babil Kralı Nimrud ile ya da dini kitaplarda İbrahim Peygamberi ateşe atan kral Nimrud’un bir Kommegene eseri olan bu tapınak ile uzaktan yakından hiç alakaları yoktu. Aslında hep yapıldığı gibi bölgenin otantik kadim isimleri ya değiştiriliyor ya da değişik ön yada son takılarla karartılıyordu. Nitekim “Bêli” de de bu olmuştu.

Sonunda bölge halkının bu dağa “Timulkê Çiyayê Bêli” adının denmiş olduğunu öğrendim. “Çiyayê Bêli” adı yerine bu dağa “Nemrut” adı ise, sonradan konmuştur.

Bilindiği üzere Semsur’a (Adıyaman) yakın bir dağ olan “Çîyayê Bêli / Nemrut Dağı’nda” bu tapınak Kommagene Kralı I. Mithridates Kallinikos (MÖ 86-66/5) tarafından yapılışı planlanmış, imarına başlanmış ve oğlu Kral I. Antiokhos Theos (MÖ 69-36) döneminde tapınak kısmen tamamlanmıştır.

Tapınağın yapılmasındaki maksat politiktir. Güneyde Selefkosların, Batıda Roma, doğuda Partların baskılarından bunalan ve topraklarındaki oldukça farklı inanç topluluklarının olması sebebiyle Kommagene Devleti kralları bölgede barışı ve huzuru sağlamak için böylesi bir tapınağı yapmıştılar.

Nitekim tapınakta bölgenin tüm tanrıları bir aradaydılar. Maksat tüm tanrılara saygının bir arada da gösterilebilir algısı ile barış mesajını çevreye vermekti.

Tapınakta Kral Mithradates’in özellikle tasvir ettiği beş tanrı tablet öncelikle en önde yer alıyordu. Bu tanrılar bölgenin güçlü halklarına aitti.

Ayrıca Kral Mithradates ya da oğlu Antiokos yazdığı metinde tanrıları Yunanca (Grekçe) ve Doğu Ariyaca (Eski Kürtçe) olan isimleri ile anmıştı. İlk Doğu Aiyaca kayıtlar sunan Mitannilerden sonra ki bölgede ilk yazılı Doğu Ariyaca/ Eski Kürtçe bulgulardı, Kommegene Bêli tapınağındaki yazıtlar.

Grekçe………………. Doğu Ariyaca/Eski Kürtçe
1. Apollo ……………. Mithra
2. Artagnes…………..Herak
3. Zeus………………..Oroma
4. Hera………………..Teleia
5. Helios………………Herm

(not: Grekçe yazılmış olan bu isimlerde, ben Doğu Ariyaca yazılmış isimlerdeki Grekçe telaffuz ile isimlerin sonuna getirilen “ies, ios” takıları düşürerek, bu isimlerin Doğu Ariyacası ile yazılımını öne çıkardım.)

Kral Antiakos ise burada yazdığı “Nomos” metinde, bir sürü kanun gücünde kararlara sahipti. Dinler arası barışı bütün halkların tanrılarını tek tapınakta toplayarak, kendince kurmuştu…